Üç temel ölçüt
Ebeveynlerin en sık sorduğu soru "bu normal mi?" biçimindedir. Çoğu davranış belirli yaşlarda gelişimin beklenen parçasıdır: iki yaşında öfke nöbeti, dört yaşında karanlık korkusu, sekiz yaşında başarısızlık kaygısı. Bunlar tek başına destek gerektirmez.
Ayırt etmede işleyen çerçeve üç sorudan oluşur. Süre: bu durum ne kadar zamandır sürüyor? Birkaç gün mü, aylar mı? Yoğunluk: tepki yaşına göre beklenenden çok mu şiddetli? İşlevsellik: bu durum çocuğun yapmak istediği ya da yapması gereken şeyleri engelliyor mu?
Üçüncü ölçüt en belirleyicidir. Karanlıktan korkan ama uyuyabilen bir çocukla, korkusu nedeniyle hiç yalnız uyuyamayan bir çocuk arasındaki fark, korkunun varlığı değil yaşamı ne kadar kısıttığıdır.
Destek almayı düşündüren işaretler
- Bir zorlanma bir aydan uzun süredir devam ediyor ve azalmıyor
- Okula gitmeme, arkadaş ortamından çekilme gibi kısıtlanmalar başladı
- Uyku, iştah ya da tuvalet alışkanlıklarında belirgin ve süregelen değişiklik var
- Daha önce kazanılmış bir beceride geriye dönüş görülüyor
- Öfke nöbetleri yaşa göre beklenenden sık, uzun ve şiddetli
- Okuldan tekrarlayan davranış ya da dikkat geri bildirimleri geliyor
- Çocuk kendine dair olumsuz inançlar dile getiriyor ("ben kötüyüm", "beni kimse sevmiyor")
- Tıbbi nedeni bulunamayan tekrarlayan bedensel yakınmalar var
- Bir yaşam olayının (kayıp, boşanma, taşınma) ardından toparlanma gerçekleşmiyor
- Ailenin günlük düzeni bu zorlanma çevresinde şekillenmeye başladı
Gecikmeden başvurulması gereken durumlar
Bazı durumlarda "bekleyip görelim" yaklaşımı uygun değildir. Kendine zarar verme davranışı ya da bu yönde ifadeler, yaşamı sonlandırmaya dair sözler, bir başkasına ciddi zarar verme riski, istismar şüphesi ya da ani ve açıklanamayan ciddi işlev kaybı acil değerlendirme gerektirir.
Bu durumlarda ilk adım en yakın hastanenin acil servisi ya da çocuk-ergen psikiyatrisi başvurusudur. Yaşamı tehdit eden bir kriz söz konusuysa 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
Psikolojik destek bu durumlarda değerlidir ama tıbbi değerlendirmenin yerine geçmez ve gecikmeye neden olmamalıdır.
"Bekleyelim, geçer" ne zaman doğrudur?
Bazı zorlanmalar gerçekten kendiliğinden geçer. Yeni okula uyum, kardeş doğumu sonrası geriye dönüş, taşınma sonrası huzursuzluk — bunlar çoğunlukla birkaç hafta içinde azalır. Bu dönemde ailenin tutarlı ve sakin yaklaşımı en iyi müdahaledir.
Beklemenin uygun olduğu durumda dahi yapılabilecek bir şey vardır: gözlem. Davranışın hangi günler, hangi saatlerde ve hangi durumlardan sonra ortaya çıktığını iki hafta boyunca not almak, hem örüntüyü görünür kılar hem de başvuru gerekirse çok değerli bir bilgi oluşturur.
Beklemenin sınırı da nettir: durum azalmıyor, artıyor ya da yeni alanlara yayılıyorsa beklemek yerine değerlendirme yapılması yerinde olur. Erken başvuru çoğu durumda süreci kısaltır.
Başvurmak terapiye başlamak anlamına gelmez
Ebeveynleri en çok tereddütte bırakan düşünce, başvurunun uzun bir sürece bağlanacağı beklentisidir. Oysa tek bir ebeveyn görüşmesi de anlamlı bir sonuç üretebilir.
Bu görüşmede durum değerlendirilir ve üç sonuçtan biri ortaya çıkar: gelişimsel olarak beklenen bir durumdur ve birkaç öneriyle ilerlenebilir; ebeveyn danışmanlığı yeterli olacaktır; ya da çocukla bir çalışma önerilir.
Yani başvurmak, karar vermek değil bilgi almaktır. Kararı, elinizdeki bilgiyle birlikte siz verirsiniz.
Özetle
- Süre, yoğunluk ve işlevsellik üç temel ölçüttür; işlevsellik en belirleyicidir.
- Bir aydan uzun süren ve azalmayan zorlanmalar değerlendirilmelidir.
- Kendine zarar verme, istismar şüphesi ve ani ciddi işlev kaybı gecikmeden tıbbi başvuru gerektirir.
- Beklemeye karar verilse bile iki hafta gözlem notu tutmak çok değerlidir.
- Başvurmak terapiye başlamak zorunda olmak anlamına gelmez.
Bu yazının sınırları
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Bir çocuğun durumu ancak gelişim öyküsü, aile bağlamı ve doğrudan gözlem birlikte değerlendirildiğinde anlaşılabilir. Buradaki bilgiler tanı koymak ya da bir tedavi kararı vermek için kullanılmamalıdır.
Profesyonel destek almayı düşündüren işaretler
- Zorlanma bir aydan uzun süredir devam ediyor
- Çocuğun okul, arkadaşlık ya da aile yaşamı kısıtlanıyor
- Kazanılmış bir beceride geriye dönüş var
- Kendine dair olumsuz inançlar dile getiriyor
- Kendine zarar verme davranışı ya da ifadeleri var — bu durumda gecikmeden başvurulmalıdır
Bu konuyla ilgili çalışmanın nasıl yürütüldüğünü çocuk psikolojisi sayfasında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.